Terugblik op de Landschapstriënnale

De hele maand september bezochten ruim 11.000 bezoekers  de vierde editie van de Landschapstriënnale in de Haarlemmermeerpolder. Podium voor Architectuur blikt terug op enkele hoogtepunten van meer dan 60 programmaonderdelen. En we bedanken iedereen die de Landschapstriënnale tot een enorm succes heeft gemaakt.

De Landschapstriënnale is een driejaarlijks festival op wisselende locaties in Nederland. Een manifestatie om het landschap te vieren en het bewustzijn van de waarde, betrokkenheid en samenwerking te versterken. Met actuele thema’s op de agenda in een debat voor publiek en professionals. De vorige edities vonden plaats in Park Lingezegen (2014), Radio Kootwijk (2011) en in Apeldoorn (2008). De vierde editie van de Landschapstriënnale vond van 1 tot en met 31 september plaats in PARK21 in Haarlemmermeer.

PARK21 ligt centraal in westelijk Nederland, is verbonden met de mainports en biedt voldoende ruimte, zo lijkt het, om aan alle opgaven ruimte te bieden. De Haarlemmermeer dankt zoveel open ruimte aan luchthaven Schiphol. Want waar gevlogen wordt, mag namelijk niet worden gewoond. Wel mag er worden gewerkt en overnacht, of zoals in PARK21 gerecreëerd.

Op en rond landgoed Kleine Vennep, aan de rand van PARK21 was het iedere dag een komen en gaan van bewoners, scholieren, studenten, gezinnen, wetenschappers, beleidsmakers, bestuurders, ontwerpers, fotografen en kunstliefhebbers die het landschap elk op hun eigen manier kwamen vieren. Ook de wind, de Amerikaanse rivierkreeftjes in het gras, de regen en de zon deden naar hartenlust mee. De eigenaar van landgoed Kleine Vennep, Dirk Molenaar, bleef onvermoeibaar zijn geschiedenis vertellen en frieten bakken van enorme aardappels die vers van het land kwamen.

Landschap onder druk
Het landschap is er voor iedereen. Het landschap heeft vele persoonlijke betekenissen en definities. Vanzelfsprekend ligt het daar, zeker in de polder. Ons omringend, ruim, vlak, open. Nederland staat bekend om zijn landschappen. Zeker vanuit de 17e-eeuwse schilderkunst, waarin de weidsheid en de luchten met gestapelde wolken ons handelsmerk zijn geworden en waaraan we de kwaliteit van ons landschap vaak spiegelen. Maar het landschap staat ook onder druk. We hebben dringend ruimte nodig, zeker in de westelijke helft van het land.

Hoe willen we het landschap gebruiken en bestemmen? Daar ligt een enorme ontwerpopgave, en we kunnen de ruimte maar één keer uitgeven. Om bewoners,  gebruikers  en professionals meer bij het gesprek over de toekomstige bestemming van het landschap en de ontwerpopgave te betrekken wordt sinds 2008 iedere drie jaar op wisselende locaties de Landschapstriënnale georganiseerd. Veruit de belangrijkste onderwerpen van de Landschapstriënnale zijn het herbergen van woningen, de waterveiligheidsopgave, de energieopgave, big data, voedselproductie, natuurbeleving en het behouden van waardevolle landschappen.

Sponsoren
Het curatorenteam van de Landschapstriënnale bestond uit Podium voor Architectuur Haarlemmermeer en Schiphol en PARK21 - gericht op regionale vraagstukken en programmering - en Vereniging Deltametropool dat op nationaal niveau programmeert. Een Summerschool gaf ruimte aan vijftig internationale masterstudenten Landschapsarchitectuur. De algemene coördinatie was in handen van Stichting Landschapstriënnale.

In het najaar van 2016 is gestart met het vergaren van voldoende sponsoring en de programmering van het evenement. De hoofdsponsoren waren de gemeente Haarlemmermeer, Provincie Noord-Holland en Stichting Metropoolregio Amsterdam. Het raamwerk van de Landschapstriënnale bood plaats aan een programma voor onderwijsinstellingen, bedrijven en overheidsorganisaties.

Dienstfiets
Journalist en publicist Fred Feddes was bijna dagelijks aanwezig op landgoed Kleine Vennep en omstreken. Gedurende de hele maand schreef hij als onze landschapstriënnalechroniqueur inzichtelijke observaties. Voor wie van woordspelletjes houdt heeft Fred Feddes een opmerkelijk woord gelanceerd voor de dienstfiets die hem ter beschikking was gesteld: de landschapstriënnalechroniqueursdienstfiets. Zijn kronieken zijn te lezen op de website landschapstriënnale.com/nieuws.

Een greep uit het programma
Marktpartijen, ontwerpers, beleidsmakers, bestuurders, ondernemers, planologen, economen en sociologen kwamen bijeen in symposia, expertmeetings, lezingen, films, expedities en workshops  over verstedelijking, wonen, waterberging, voedselproductie, circulariteit, recreatie, erfgoed, big data en energie. De centrale vraag: Hoe om te gaan met de noodzaak van het koesteren van het unieke Nederlandse landschap en wat is de opgave van morgen?

Een greep uit het programma: de film Het Groene Maatpak, een waterwandeling bij Fort Aalsmeer, een fietsexcursie door ’Gereserveerd Rijsenhout’, Proeven van (Stil)leven, het internationale symposium ‘Confrontations in the Metropolitan Landscape’, de Tractordans van beeldend kunstenaar Neeltje van Westenend en het symposium ‘Open landschap, open data’ over de impact van datatechnologie op het landschap. Daarnaast was er veel aandacht voor fotografie en het landschap. Met onder andere fotografiewedstrijd Het Volgende Landschap, de tentoonstelling Prachtlandschap Noord-Holland met foto’s van Theo baart, en een reproductie van de kaart van Noord-Holland op een reusachtige luchtfoto, schaal 1:2000.

Landschapstroonrede door Kader Abdolah
Wie kan de betekenis van het landschap schetsen zoals schrijver Kader Abdolah? De Landschapstroonrede die door hem Abdolah op 3 september werd uitgesproken was één van de hoogtepunten van de Landschapstriënnale. Abdolah: 'Landschap biedt de mens een kans om erachter te komen wie hij werkelijk is.' De schrijver sprak over de bergen en de polder, over hoe het landschap ons laat onderzoeken wie we zijn, en hoe met elke droom een nieuw landschap wordt gecreëerd. Zijn woorden gingen van de polder, naar zijn stem en naar de zaal, naar de mensen.

Zonder jou en mij bestaat het landschap niet. Zonder ik, en jij om ernaar te kijken, bestaat het landschap niet. […] Wat zouden wij weten, wat alleen de wind weet.De mens heeft een opdracht op de aarde. Niet om de natuur in een kast te stoppen. De mens moet de kracht van de natuur ontdekken.

Bekijk de Landschapstroontrede van Kader Abdolah op YouTube.

Conclusie
Opvallend was dat per thema iedere organisatie vanuit het eigen schaalniveau en discipline beleid maakt en ontwerpt. Het lijkt erop dat iedereen een eigen kaart van Nederland maakt zonder zicht te hebben op de kaart van de ander, te weten gemeenten, provincies, rijk en markt. Daar waar ontwerpers betrokken worden bij een proces, verloopt het kijken over de grenzen van de ander beter. De voorlopige conclusie is dat er blijvende aandacht nodig is voor de werkwijze waarop we met het landschap omgaan. De bevindingen wil het curatorenteam bundelen in een publicatie.

Editie 2020
Over drie jaar strijkt de Landschapstriënnale neer in Nationaal Landschap Het Groene Woud in de stedendriehoek 's-Hertogenbosch, Eindhoven en Tilburg. Op 26 september tekenden de besturen van Stichting Landschapstriënnale en Het Groene Woud een intentieverklaring. In de aanloop naar 2020 worden al verschillende activiteiten ontwikkeld.